Activities calendar

09 June 2020

   “ДЕВОНИ АШЪОР” – и Ибни Ямини Фарюмадӣ     

 ДЕВОНИ АШЪОР – и Ибни Ямини Фарюмадї  

  

         Таҳияи матн, муаллифи муқаддима ва луғоту тавзеҳот: номзади илмҳои филология, ходими калони илмии шуъбаи матншиносӣ ва нашри мероси хаттии Маркази мероси хатии АМИ ҶТ Хуҷова Мавҷуда

        Ба хонандаи тољик бори нахуст ашъори парешон ва пур аз панду ахлоќи шоири тавоно, китъасарои бењамто, Ибни Ямини Фарюмадї бо умеди бањрањои судманд бардоштан аз он, таќдим мегардад.

Ибни Ямини Фарюмадї яке аз адибони нимаи аввали асри ХIV буда, бо мероси ѓанию гаронбањои худ,аз љумла жанри ќитъа дар таърихи тамаддуни форситаборон маќому манзалати намоёнро ишѓол намудааст. Ў аз ситорагони тобноки осмони шеър аст, ки тўли асрњо бо нури хираду маърифат роњи њаёти мардумони зиёдеро мунаввар месозад. Осори фаровону рангини ў мавзуъњои гуногунро фаро гирифта, аз вусъати дониш ва пањнои назари шоир гувоњї медињад. Ибни Ямини Фарюмадї бо шахсияти нотакрор, истеъдоди бесобиќа ва осори гаронбањояш дар таърихи тамаддуну фарњанг ва адаби форсї наќши бориз ва маќому мањбубияти пояндае дорад.Чунонки ёд кардем, Ибни Ямин дар таърихи адабиёти форсии тоҷикї ҳамчун шоири ќитъасаро ё устоди жанри қитъа маълуму машҳур аст. Пеш аз он ки дар бораи мазмуну мундариҷаи ғоявии қитаоти шоир маълумот диҳем, зарур медонем, ки шумо, хонандагонро бо хусусиятҳои жанри қитъа ошно бисозем. Жанри қитъа ҳанӯз дар асрҳои IХ-Х дар адабиёти форсии тоҷикїпайдо шуда буд.

Намунаҳои ќитъаро метавон дар осори устод Рӯдакӣ, Абўшакури Балхї, Кисоии Марвазї ва дигар ҳамасрони устод Рӯдакїпайдо кард. Қитъа дар «Луѓати истилоҳоти адабиётшино сї» ба тариќи зайл маънидод карда шудааст: «Қитъа, яке аз намудҳои назми классикист. Қитъа аз ҷиҳати шакл ба ѓазал ва қасида наздик аст, аммо матлаъ надорад, яъне қофиябандии он ба ин тарз аст: аб, вб, гб, дб…». Таърихнависону тазкираниго рони адабиёт дар мавриди рўзгору осори Ибни Ямини Фарюмадї андешањои гуногун ва баъзан хилофи њамдигарро пеш гузошта, вобаста ба он хулосањои мухталиф баровардаанд. Парешонандешии эшон дар ду маврид: аввалан дар нишон додани санаи даиќи соли таваллуд ва фавти адиб, сониян дар муайян сохтани теъдоди осори навиштаву ба ёдгор мондаи ў ба мушоњида мерасад. Олими шинохтаи тољик С.Имронов дар китоби худ бо номи «Љараён ва зиндагию мероси адабии Ибни Ямини Фарюмадї», (Душанбе,1956) нишон додааст, ки «Соли таваллуди бештарини шоирони классики адабиёти форс-тољик номаълум буда, соли вафоти як ќисмашон дар тазкира ва таърихњо ќайд шуда бошад њам, аксаре бо ду-се ривоят ва дар зери пардаи шакку гумон мондааст», ки Ибни Ямин аз љумлаи онњост. Саид Нафисї менависад, ки ќадимтарин маъхазе, ки дар дасти ў ќарор дошт, сафина ё худ маљмуаи ашъоре мебошад, ки мањфуз дар китобхонаи шањрдории Исфањон мебошад ва он нусха, бемубоњот, аз пурарзиштарин нусхањо мањсуб мешавад.Дар муќаддимаи ин китоб бо асноди собит номи комили Ибни Ямин зикр шудааст: Имом Фахруддин Яњё ибни Муъин маъруф ва мутахаллис ба «Ибни Ямин».Танњо олими маъруфи Эрон  Рашид Ёсамї дар рисолаи худ «Ањволи Ибни Ямин» комилан ба дастхат ва сарчашмањо такя карда, соли вафоти шоирро аз рўи мазмуни ќитъањои ў дуруст маънидод кардааст, ки мувофиќи њисоби абљад ба соли 869 њиљрї ва 1464-1465 мелодї рост меояд.

Њафтодсолагї, ки дучандонт умр бод,

Кардаст ранљаш Ибни Яминро зи љон малул.

Пирї махоњ, з-он ки надидам, ки назди пир

Ояд зи њеч рўй насими хуше ќабул.

Савдои пир гаштан агар мепазад љавон,

Бошад аз он сабаб, ки залум омаду љањул.

ё дар ќитъаи дигар чунин гуфтааст.

Маро њафтодупанљ аз умр бигзашт,

Надидам мардумї аз њеч инсон.

На аз тањсин амире гашт хуррам,

На аз тањљї вазире шуд њаросон…

Падари шоир Яминиддини Муставфии Фарюмадї аввалин муаллими ў ба њисоб мерафтааст. Падараш ба машѓулияти илмомўзии фарзандаш аз даврањои хурдсолии шоир шурўъ кардааст. Ба ќавли Ибни Ямин падари асил будан  яке аз њунарњои инсониест, ки маќсуд аз ин њунари худододї тарбия намудани одамият ва дар замири фарзанд бедор намудани хислатњои накўи инсонї, ба монанди инсондўстї, мењанпарастї, аљдодхоњї ва њатто худопарастї мебошад. Падар тамоми кўшишашро ба харљ дода, мехостааст, ки фарзандаш дар оянда шахси бомаърифат, накўкору олињиммат, хоксору инсондўст, ростќавлу поквиљдон шуда, ба халќу ватанаш хизмати шоиста кунад. Ин пандњои падарро Ибни Ямин дар њар лањзаи њаёти худ шиор њисобида, дар ќисми зиёди эљодиёташ такрор ба такрор ба некї аз падар ёд мекунад, ки ќитъаи зерини шоир ба ин мисол шуда метавонад:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       

Падар, ки рањмати њаќ бар равони покаш бод,

Зи ман дареѓ намедошт панди пирона.

Чї гуфт? Гуфт, киљони падар, насињати ман

Агар ќабул кунї, ин-т марди мардона…

Пас аз ту Ибни Ямин чун фасона хоњад монд,

Бикўш, то зи ту некї бимонад афсона.

Ё дар љои дигар чунин овардааст:

Ба роњи рост тавонї расид дар маќсуд,

Ту рост бош, ки њар давлате, ки њаст, турост.

Ту чўби рост ба оташ дареѓ медорї,

Куљо ба оташи дўзах баранд мардуми рост.

Дар љодаи шеъру шоирї њам Ибни Ямин падарашро устоду мураббии худ мешуморад. Аз  ашъораш бармеояд, ки аввалин бор оташи шеърро дар замири ў падараш фурўзон кардааст ва ин хислатњои падаррошоир дар ќолаби зебои назм ин тавр баён мекунад:

Фарзанди нури дидаи ман,эй ки дар сухан,

Донад хирад, ки мартабаи мењтарї турост.

Хуршед дурри назми ту дар гўш мекунад,

Чун офтоб мулки сухан муштарї турост.

Майдони назму наср маро буд пеш аз ин,

По нењ дар ин бисот, кунун сарварї турост.

Он кас, ки аз маонии алфоз воќифаст,

Донад яќин, ки мартабаи шоирї турост.

Ибни Ямин туро чу назар мекунад ба мењр,

Мањмуд бош, оќибати Унсурї турост.      

 Ибни Ямин тањсили ибтидоиро дар назди падар гирифта, аз хурдсолї ба шеъру шоирї мухаббат пайдо кардааст. Метавон гуфт, ки ў аз мактаби бузурги Рудакї ва Фирдавсї сабаќ бардоштааст, ки инро аз ашъори шоир пай бурдан осон аст. Чунончи, ба шеъри устод Абўабдуллоњи Рудакї "Њар бод, ки аз сўи Бухоро ба ман ояд" чунин назирае дорад:

Бўе, ки зи чини сари зулфат ба ман ояд,

Хуштар зи дами нофаи мушки Хутан ояд.

 

Ё љои дигар шоир дар хаќќи Фирдавсии Тўсї мегўяд:

Сиккае, к-андар сухан Фирдавсии Тўсї нишонд,

Кофирам, гар њељ кас аз зумраи фурсї нишонд.

Аввал аз болои курсї бар замин омад сухан,

Ў суханро боз боло бурду бар курсї нишонд.

     Оид ба зиндагии шахсии Ибни Ямин дар сарчашмахо зикр мешавад, ки ў нињоят дер оиладор шудааст. Дар љавонї њаёти ихтиёр намудааст. Танњо дар охири умр хонадор шуда,бинобар заифиву пирї ва ноумедињо нињоят азоби рўњї мекашид. Назар ба ашъори Ибни Ямин моро ба чунин хулоса меорад, ки шоир ба масъалањои ичтимої мањз аз сабаби вазнинии рўзгор ва норасоињои њаёт рўй овардааст. Мероси адабии Ибни Ямин ќариб 15000 байтро ташкил мекунад, ки он аз ќасида, ѓазал, ќитъа, рубої, маснавї иборат аст.

footer: 

Июнь 8, 2020 17:00

Таъиноти кадрӣ

Имрӯз Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо кадрҳое, ки дар вазорату идораҳо ва мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ дар шаҳру ноҳияҳои мамлакат ба вазифаҳои роҳбарӣ таъин гардиданд, мулоқот намуданд.