НАШРИ ОСОРИ ШАҲИДИ БАЛХӢ  ДАР ТОҶИКИСТОН

           Абӯҳасан ибни Ҳусайни Варроқи Ҷуҳудонакӣ (879-938) аз ҷумлаи суханварони маъруфи ҳам замони  Устод  Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ (858-940) буда, бо ному насаби Шаҳиди Балхӣ шуҳрат пайдо кардааст

        Аз марсияи пургудози дар вафоти Шаҳиди Балхӣ сурудаи Устод Рӯдакӣ бармеояд, ки дар миёни эшон дӯстиву ихлосу самимияти хосе ҷой доштааст:

                                           Корвони Шаҳид рафт  аз  пеш

                                           В-они мо  рафта гиру меандеш:

                                           Аз шумори ду чашм як  тан кам

                                           В-аз шумори хирад ҳазорон беш!

        Аз ашъори боқимондаи Шаҳиди Балхӣ ва таъкиду тасдиқи пасиниён бармеояд, ки мавсуф аз донишмандони бузурги даврони Сомониён ҳам будаасту дар фалсафа, ҳикмат ва илми калом аз пештозони давр дониста мешудааст.

        Адабиётшинос  Аълохон Афсаҳзод  дар рисолаи худ «Одамушшуаро Рӯдакӣ» (Душанбе:  «Адиб», 2003, саҳ. 99) дар бораи Шаҳиди Балхӣ ва шумори ашъори вай, ки ба мо расидаанд, сухан ронда, дар боби хираду дониши ӯ менависад: « бо файласуфи бузурги замон Муҳаммад ибни Закариёи Розӣ (ваф. 925) роҷеъ ба масъалаҳои гуногуни фалсафа баҳс ороста, барои радду тасдиқи фикри якдигар рисолаҳо навишта, бо даделҳои ақливу нақлӣ фикрашро баён мекардаанд».

Шоири тавоно Фаррухии Систонӣ дар мавриде Шаҳиди Балхиро бо Устод Рӯдакӣ ҳамрадиф ҳисобида мегӯяд:

                            Шоиронат чу    Рӯдакию Шаҳид,

                            Мутрибонат чу Саркашу Саркаб!

        Монанди Устод Рӯдакӣ ва дигар шоирони ҳамзамонон, аз Шаҳиди Балхӣ низ то ба  рӯзгори мо абёти парокандае дар луғатномаву тазкираву таърихномаҳо ва ғ. барҷой мондаанд, ки муҳтавояшон аз мадҳиаш хоси гуногун, ишқу ошиқӣ, васфи табиату баҳору зебоиҳои он, панду андарз, барои одамон, ҳикмати зиндагӣ, андешаҳои танқидӣ ва ғ. иборат мебошад. Аз ҷумла, Шаҳиди Балхӣ хеле маҳзунона аз дасти дунёи  даргузар шиква карда, дар муроҷаъат ба мардум мегӯяд:

                               Дардо, ки дар ин замонаи ғампарвард,

                               Ҳайфо, ки дар ин  бодияи умрнавард,

                               Ҳар рӯз   фироқи  дӯсте бояд  дид,

                               Ҳар лаҳза   видои  ҳам  мебояд кард!

       То имрӯз, новобаста аз он ки дар навиштани китобҳои таърихи адабиёти форсии тоҷикӣ борҳо аз шеъри Шаҳиди Балхӣ шоҳид овардаанд, онҳо дар Тоҷикистон ҳамагӣ ду маротиба: дар китоби «Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ» (таҳти таҳрири академик Абдулғани Мирзоев Сталинобод: Нашриёти Давлатии Тоҷикистон, соли 1958) ва маҷмӯъаи ҳамноми «Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ» (силсилаи «Ахтарони адаб»; таҳияи Худоӣ Шарифов ва Абдушукур Абдусатторов; Душанбе: Адиб; 2007) интишор ёфтаанд.

        Дар ин ду китоби ҳамном, ки мурраттибон ашъори  парокандаи шоирони ҳамасри  Рӯдакиро ҷамъ овардаву пешкаши хонандагон намудаанд, миқдори абёти ба Шаҳиди Балхӣ нисбатдодашуда гуногунанд: дар китоби аввал 84 байт ҷой дорад, ки мураттибон дар маълумотномаи мухтасари оид ба шоир додаашон чун ин таъкид намудаанд: «Аз мероси адабии Шаҳиди Балхӣ ба забони дарӣ тоҷикӣ он чизе, ки то кунун ба даст даромадааст, 168 мисраъ шеър мебошад…» (Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ. Сталинобод: Нашриёти Давлатии Тоҷикистон, 1958, саҳ. 35).

        Дар китоби дувуми ҳамном оид ба мероси адабии боқимондаи Шаҳиди Балхӣ мураттибон ин тавр изҳори назар кардаанд: «Аз ашъори ӯ бо саъйи муҳақкиқон 102 байт ҷамъоварӣ шудааст…» (Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ.– Душанбе: «Адиб», 2007, саҳ. 38).

        Устод Аълохон Афсазод дар бораи ашъори боқимондаи  ин ҳамасри Рӯдакӣ навиштааст, ки «аз мероси форсии ӯ тақрибан 90 байт боқист» (Одамушшуаро Рӯдакӣ, саҳ. 99).

        Аз маводи мазкур болоӣ бармеояд, ки масъалаи ҷустуҷӯю пажуҳиши ашъори боқимондаи Шаҳиди Балхӣ дар Тоҷикистон аз солҳои 50-уми асри гузашта оғоз гардида, зина ба зина пеш рафтааст  ва имкон дорад, ки минбаъда ҳам теъдоди ин абёт афзояд ва холигоҳи адабиёти аҳди Сомониёнро то ҷое пурратар намояд.

        Бахши алоқаманди китоби чопи 1958 бо як қитъа шеъри зоҳиран мадҳи Шаҳиди Балхӣ, ки аз 8 байт иборат аст, оғоз мешавад, ки  байти аввалаш ин аст:

                           Маро ба ҷони ту   савганду      саъб  савганде,

                           Ки ҳаргиз аз ту нагардам, набишнавам панде.

        Ин байт дар китоби чопи соли 2007 ба таври зайл омадааст:

                           Маро ба ҷони   ту савганду   саъб савганде,

                           Ки ҳаргиз аз ту нагардам, нашнавам панде.

        Тавре аз фарқиятҳои болоӣ дар навишти калимаҳои «набишнавам» ва «нашнавам» бармеояд, матни нашри соли 1958 дуруст аст. Ҳар ду мисраъ бояд 14 ҳиҷоро ташкил диҳанд. Аммо дар чопи соли 2007 дар мисраи дувум як ҳиҷои шеърӣ кам омада, вазнро халалдор намудааст. Зиёда аз ин, дар чопи сонӣ, баъди байти панҷум, як байт шеър аз матни соли 1958, ба сабаби номаълум, партофта шудааст. Дар чопи соли 1958 омадааст:

                               Туро агар  малики  чиниён    бидидӣ рӯй,

                               Намоз бурдию    динор      барпарокандӣ!

                               В-агар туро малики ҳиндувон бидидӣ мӯй,

                               Суҷуд кардию    майхонаҳош  баркандӣ.

        Дар нашри соли 2007 мисраи дувуми байти аввал ва мисраи аввали байти дувум ҷой надоранд. Ба фикри мо, варианти чопи соли 1958 дуруст буда, дар он  ҳам матну ҳам маънӣ пурратар ба назар мерасанд. Ғайр аз ин, пораи шеър дар чопи соли 1958 дар аввали ашъори Шаҳиди Балхӣ оварда, дар нашри соли 2007 дар охири матни ашъори шоир ҷой дода шудааст. Дар ин маврид, овардани вариати нашри аввал дуруст мебуд, ки мураттибон ҳамчунин ду қитъаи мустақил сабташон кардаанд.

        Матни дигари аз нигоҳи маъно ба сари худ мустақил рӯбоии «Дардо, ки дар ин замона ғампарварад…» мебошад, ки дар  нашри соли 2007 умуман ҷой надорад.

        Бояд гуфт, ки ҷойгиршавии  ашъори ба мо расидаи Шаҳиди Балхӣ дар ҳар ду матн гуногунанд, ки чандон муҳим нест. Муҳим он аст, ки ба сиҳҳатии абёт таваҷҷуҳ зоҳир шавад.

        Дар мавриди қиёси байтҳои умумии ҳар ду нашр аён мешавад, ки бо вуҷуди зиёд будани абёти ашъори Шаҳиди Балхӣ дар нашри соли 2007, байтҳои зиёде аз матни дар соли 1958 интишорёфта дар матни умумии нашрӣ, сонӣ сарфи назар карда шудаанду тавзеҳе наёфтаанд, ки чаро партофта шудаанд. Ба ҷуз рубоии дар боло  иқтибосшуда боз байтҳои зерин аз чопи соли 1958 дар чопи соли 2007 ҷой надоранд:

  1.  Баргузидан ба хона танҳоӣ,

                                    Аз ҳама кас дарам бибастан ҷуст.

                                          2. Дар кӯи ту абёта ҳаме кардам, эй нигор,

                                              Дуздида, то магар-т бибинам ба бом- бар.

  1. Ба сӯӣ базм ҳамчу қайсари Рум,

                                               Чу бар зину лаҷомбанд ситоғ.

  1. Эй қомати ту ба сурати кованҷак,

                                                Ҳасти ту ба чашми ҳар касе булкунҷак.

  1. Эй хоҷа, бо бузургии ишғоли бенаво,

                                                Баргир ҷошуқу медарав ҳашиш!

                                           6.  Эй аз рухи ту ёфта зебоӣ авранг,

                                                Афрухта аз талъати ту маснаду авранг!

  1.  Ишқи ӯ анкабутро монад,

                                                   Битанидаст тафта гирди дилам.

 ва монанди инҳо, ки шумораи умумиашон 13 байт мебошад.

        Дар навбати худ, дар нашри соли 2007 33 байти нав ҷой дорад, ки дар нашри соли 1958 мавҷуд нестанд. Намунаи аввали шеъри Шаҳиди Балхӣ дар ин китоб аз  шаш байт иборат буда, ба ду забон: арабӣ ва форсии тоҷикӣ навишта шудааст:

                                 Яра миҳани сума   яхфизу-л-басаро,

                                 Фадтаҳу нафсӣ, тароҳу   қад сафаро.

                                 Донад, к-аз вай ба ман ҳаме чӣ расид,

                                  Дигарбора зи ишқ бехабаро.

                                  Аммо яра ваҷнати мин асриҳи,

                                  Ва соилан калҷамони мубтадаро.

                                  Чу садди Яъҷуз боядӣ дили ман,

                                  Ки бошадӣ ғамзагонашро сипаро.

                                  Фа зоъо ҳилми ва хонани ҷилди,

                                  Ва ман ятиқул қазоа вал қадаро.

                                  В-агар бидонистаме, ки дил бишавад,

                                  На кардаме бар раҳи бало гузаро.

        Ин абёти шаҳиди Балхӣ, дар баробари он, ки бори аввал дар Тоҷикистон дарёфтаву ба нашр расидаанд, ҳамчунон далели онанд, ки муаллифашон арабиро хуб медонистаасту ба ин забон озодона шеър мегуфтааст.

        Аз 33 байти ишорашуда, ки дар нашри соли 1958 ҷой надоранд, боз чанд намуна меорем:

                       1.Пеши вузаро рахнаи ашъори маро,

                          Беқадр макун ба гуфт гуфтори маро.

                        2. Курд аз баҳри мост тирия хост,

                            Он ки дарвеш буд, ория хост.

                                         3.Нарм нармак зи барм бурун шуд,

                            Меҳраш аз он чи буд, афзун шуд.

 

                         4. Аз ту пеши киву куҷо нолам,

                             Кӣ оваҳам аз ту ҷуз ғами дил нест.

                                          5.Чоргӯшею чор гӯшаи боғ,

                             Гар ба даст оядат фурӯ магзор.

ва монанди инҳо.

       Дар мисоли чаҳорум мисраи дувум бояд «К-оваҳам аз ту ҷуз ғами дил нест» хонда шавад, то вазни шеър дуруст гардад. Дигар, пайвандаки пайвасткунандаи «ки» набояд бо «и» -и заданок навишта мешуд.

       Дар матни абёти дар ҳар ду нашр ҷойдошта фарқиятҳои хурду бузурги дигаре дида мешаванд, ки ислоҳи минбаъдаашон амри зарурист.

       Аз ҷумла, дар саҳифаи 37 нашри соли 1958 ин байтро мехонем:

            Кай уфтад онро, ки сару риши ту бинад,

            З-он хулм в-аз он бафҷи чакон бар сару бар рӯй.

         Мисраи аввали ин байт дар нашри соли 2007 ин тавр омадааст:

                         Қай афтад онро, ки сару риши ту бинад…

        Дар гунаи аввал маънои байт чандон равшан нест. Ин ҷо сухан дар бораи марде меравад, ки рӯю мӯяш ифлос буда, ҳатто хилми бинӣ ба ин таваҷҷуҳе надорад. Пас, агар ҷойи «Кай уфтад» «Қай афтад» оварда шавад, хонанда ба фаҳми байт мерасад. Яъне, дили  бинанда аз дидани он мард беҳузур  мегардад, то ҷое, ки хӯрдаҳояшро қай менамояд. Пас, мураттибони нашри соли 2007 мантиқан ба матни пешинаи байт ислоҳи дуруст ворид намудаанд.               

        Дар байти зер матнро дар нашри соли 1958 чунин дармеёбем:

                  Ба кӯҳи воло чӯҷа, ҳамчун уқоб андар ҳаво,

                  Ба гарива роҳ, чун чаҳ, ҳамчу бар саҳро тарива.

        Дар ин ҷо ду калима - «гарива» ва «тарива» барои хонанда нофаҳмо буда, дар луғатномаи нашри соли 1958 «гарива» ба манои «теппа», «баландӣ» (Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ. Сталинобод: Нашриёти Давлатии Тоҷикистон, 1958, саҳ. 392) ва «тарива» ба маънои «роҳи пасту баланд» (Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ. – Сталинобод: Нашриёти Давлатии Тоҷикистон, 1958, саҳ. 400), шарҳ дода шудааст.

Ин ду калима дар «Фарҳанги забони тоҷикӣ» дар шакли «гарева» / «гирева», ба маънои «замини баланди барҷаста ҳамчун пушта  ва тал», («Фарҳанги забони тоҷикӣ», ҷ. 2. – Москва: «Советская энциклопедия», 1969, саҳ. 257) ва «тарева» ба маънои «роҳи серпуштаи ноҳамвор, роҳи пасту баланд» (Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ. – Сталинобод: Нашриёти Давлатии Тоҷикистон, 1958, саҳ. 329) омадаанд.

        Байти зерин дар нашри соли 2007 дар ин шакл омадааст:

                      Биркаву боло чӯҷа? Ҳамчун уқоб андар ҳало,

                      Бар тарева роҳ чун чӣ? Ҳамчун бар саҳро шамол.

        Дар ин байт калимаи «бирка» дар луғатномаи ба китоб овардаи мураттибон шарҳ наёфта, дар «Фарҳанги забони точикӣ» ба маънои «сардоба, обанбори рӯпӯшида, ки дар беруни шаҳр ва роҳҳои корвонрав сохта мешуд ва онро бештар аз оби борон пур мекарданд»сонӣ «ҳавз» омадааст. («Фарҳанги забони тоҷикӣ», ҷ. 1. – Москва: «Советская энциклопедия», 1969, саҳ. 186).

       Чӣ тавре дида мешавад, дар ин байт фарқиятҳое ҷиддӣ ҷой доранд, ки барои дарёфти ҳақиқати ҳол ва матни саҳеҳи он дигарбора ба маъхазҳои қаламӣ муроҷиат бояд намуд, ки ягона роҳу василаи дурусти матншиносӣ мебошад.

        Барои равшантар нишон додани фарқиятҳои мутуни шеъри Шаҳиди Балхӣ дар ду нашри мавриди муқоясаву таҳқиқ боз мисоли дигаре меорем. Дар нашри соли 1958 омадааст:

                               Зане пушту талотуфу аҳраманкирдор,

                               Нигар, нагардӣ аз гирди ӯ, ки дармонӣ!

         Акнун ҳамин байтро аз нашри соли 2007 иқтибос менамоем:

                     Зане палишту талотуфу аҳриманкирдор,

                     Нигар, нагардӣ аз гирди ӯ, ки гарм ой.    

        Дар ин муқобалаву муқоиса, бешубҳа, фарқиятҳо равшан ба чашм  мерасанд: калимаҳои «пушт»-у «дармонӣ»-и нашри соли 1958 дар нашри соли 2007 ба калимаҳои «палишт» ва «гармой» иваз шудаанд.

        Дар шарҳи луғоти нашри соли 1958 –и «Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ» «пушт» ба маънои «як навъ беморӣ» ва «такягоҳ, пуштибон» (Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ. Сталинобод: Нашриёти Давлатии Тоҷикистон, 1958, саҳ. 398), дар «Фарҳанги забони тоҷикӣ» ба маъниҳои зиёд аз ҷумла, «маҷмӯи пуштибон, паноҳ, такягоҳ,   муттако, ҳомӣ» («Фарҳанги забони тоҷикӣ» ҷ. 2. – Москва: «Советская энциклопеия», 1969, саҳ. 101), омадааст.

        Калимаи «пушт», ки дар нашри сонӣ онро «палишт» иваз намудааст, дар луғатҳо, аз ҷумла, «Фарҳанги забони тоҷикӣ» ба маънои «нопок, олуда» («Фарҳанги забони тоҷикӣ», ҷ. 2. – Москва: «Советская энциклопеия», 1969, саҳ. 61) омадааст. Дар ин маврид, ҳам аз ҷиҳати вазни шеъру ҳам аз нигоҳи маънӣ матни сонӣ ба назар дурусттар ва қобили қабул менамояд..

        Хулоса, мушоҳидаҳои аввалияи мо нишон медиҳанд, ки матни ашъори боқимондаи Шаҳиди Балхӣ дар ду нашри муқобилаву муқоиса шуда аз бисёр ҷиҳатҳо (ҳам вазни шеърӣ, ҳам маънӣ, ҳам тарзи навишти калимаҳо (ба ҳуруфи кириллӣ), ҳам фарогирии матнҳо, ҳам теъдоди абёти фарогирифтаи шоир ва ғ.) фарқкунанда буда, ин ҳамаро вақте  рафъ метавон намуду матни саҳеҳи онҳоро барқарор кард, ки ҳамаи маъхазу сарчашмаҳоро мавриди таҳқиқи қиёсӣ қарор бидиҳем. Дар ғайри он, минбаъда ҳам баъзе байтҳои шоир аз нигоҳи маънӣ торик, аз  нигоҳи  вазн носолим боқӣ хоҳанд монд.

                                                                       Савриддин Расулов

                                                                       ходими илмии Маркази

                                                                       мероси хаттии назди

                                                                       Раёсати АМИТ